Home » Uncategorized » Tożsamość płciowa przyszłości w kontekście rewolucji informatycznej, biotechnologicznej oraz przemian społecznych

Tożsamość płciowa przyszłości w kontekście rewolucji informatycznej, biotechnologicznej oraz przemian społecznych

Spread the love

Płeć jest pojęciem wielowymiarowym. Jest ona jednym z elementów konstytuujących formę człowieka, czyli to, w czym zawiera się nasza egzystencja i jaki przyjmuje ona kształt. Ludziom formę nadaje ich biologiczne ciało złożone z tkanek i narządów, robotom części z  tworzyw sztucznych i krzemowych podzespołów, a avatarom dane cyfrowe kodujące ich wygląd na ekranach urządzeń elektronicznych. Odkrycie rozłączności płci biologicznej i płci społeczno-kulturowej zapoczątkowało ciąg przemian w zakresie życia społecznego, medycyny a nawet zainspirowało badaczy na polu sztucznej inteligencji i technologicznego usprawnienia człowieka. Obecnie zaobserwować można rozwój ruchów społecznych związanych z tożsamością i ekspresją płciową. Wprowadzenie do świadomości społecznej i słowników terminów związanych z ludzką seksualnością zmieniło domyślne rozumienie płci i urozmaiciło wyobraźnię entuzjastów myśli transhumanistycznej. Czy w świecie post-ludzi będzie nam potrzebna płeć?

 Definicje

Poniżej zamieściłam kilka podstawowych definicji w celu lepszego zrozumienia omawianego przeze mnie tematu oraz zjawisk, do których będę nawiązywać w kolejnych akapitach.

  • Androginia (gr. anḗr, andrós „mężczyzna”, „człowiek”, gynḗ „kobieta”) – to łączenie cech obojga płci: męskiej i żeńskiej w jednym osobniku, osoby androgyniczne mają szerszy repertuar zachowań i podejmują rodzaje aktywności typowe dla obu płci
  • Transgenderyzm/transpłciowość (ang. transgender, od łac. trans- „przez, poza, poprzez” oraz ang. – gender „rodzaj, płeć”) – określenie zbiorcze na osoby, których tożsamość płciowa, ekspresja płciowa i/lub zachowania różnią się od tych kulturowo związanych z płcią biologiczną przypisaną po urodzeniu. Osoby, które utożsamiają się z płcią nadaną im przy urodzeniu nazywamy cispłciowymi.
  • Niebinarność – zbiorcze określenie spektrum tożsamości płciowych, które nie są wyłącznie męskie lub kobiece, i wychodzą w ten sposób poza binarność płci biologicznej
  • Interpłciowość – posiadanie przez osobę dowolnej liczby różnic w zakresie cech dotyczących płci, takie zróżnicowanie może obejmować niejednoznaczność narządów płciowych oraz biologiczne kombinacje genotypu i fenotypu płciowego innego niż mężczyzna XY i kobieta XX
  • Tożsamość płciowa – termin oznaczający osobiste poczucie własnej płci społeczno-kulturowej. Czyjeś wewnętrzne pojęcie “ja” jako mężczyzna, kobieta, kombinacja obu tych pojęć lub żadna z nich – to, jak jednostki postrzegają siebie i jak siebie określają.

Przemiany społeczno-kulturowe w dziedzinie seksualności i płci

Płeć stała się przedmiotem żywego zainteresowania nauk społecznych w kulturze zachodniej na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. W tym czasie w pełni uzasadniono podział na płeć biologiczną i płeć społeczno-kulturową. Badania antropologiczne już wcześniej rzucały pewne światło na odrzucenie przekonania o całkowitym, biologicznym determinizmie ról płci. W latach trzydziestych XX wieku amerykańska antropolożka kulturowa – Margaret Mead zauważyła, że cechy przypisywane do płci różnią się między społecznościami (badała ludy Oceanii) i odbiegają znacząco od ról płciowych obecnych w kulturze zachodniej. Jej prace stały się inspiracją dla antropologów do podjęcia rozważań nad tym, czym w ogóle jest płeć. W USA w latach siedemdziesiątych XX wieku dochodzi do rewolucji seksualnej, zapoczątkowanej przez dopuszczenie do użytku tabletki antykoncepcyjnej, i podważenia dotychczasowych założeń związanych z płcią. Podczas nagłych zmian społeczno-obyczajowych doszło do liberalizacji postaw względem seksu pozamałżeńskiego, zapobieganiu i/lub usuwaniu ciąży oraz roli społecznej kobiet i mężczyzn (wcześniej rola kobiety ograniczała się do bycia wzorową żoną i matką, sumienną gospodynią domową, bez ambicji realizowania się w sferze kariery zawodowej i polityki). Odejście od stereotypowych ról płciowych otworzyło okno dla uznania równości między przedstawicielami obu płci (Rewolucja seksualna).

Protestujący na przecz równouprawnienia kobiet

W czerwcu 1969 roku doszło do nalotu policji i kilku nieuzasadnionych aresztowań w nowojorskim klubie gejowskim Stonewall Inn, co sprowokowało jego klientów do podjęcia czynnego oporu przeciwko władzy. Zamieszki trwały trzy dni podczas których na ulicę Greenwich Village wyszło tysiące protestujących. To wydarzenie dało początek walce o prawa mniejszości seksualnych, w tym prawa osób transseksualnych, nie tylko w Stanach Zjednoczonych ale i w innych państwach.

The Stonewal Inn | History
Protest na ulicach nowojorskiego Greenwich Village po zamieszkach w Stonewall Inn

Oswojenie społeczeństwa z obecnością osób LGBT powoli zmieniło podejście do rozumienia ról społecznych, seksualności oraz tożsamości i ekspresji płciowej. Takie przemiany społeczno-kulturowe pozwoliły na eksplorację ludzkiej psychologii i tożsamości na tle płci. Zaczęto coraz chętniej przyjmować rozróżnienie na płeć biologiczną i niezależną od niej płeć mózgu (nie w pełni niezależną, jednak wiadomo już, że płeć biologiczna nie determinuje tego z którą z płci utożsamia się osoba). Dodatkowo oprócz transpłciowości na światło dzienne wyszedł problem obecności osób interpłciowych, których płeć biologiczna nie jest zdeterminowana przy urodzeniu, ponieważ posiadają one zarówno narządy żeńskie, jak i męskie (pełne lub szczątkowe). Wiedza o istnieniu takich przypadków skłania do myślenia o odrębności cielesnej formy od umysłowej tożsamości osoby. W kontekście transhumanizmu warto pochylić się nad wpływem zmian w myśleniu o człowieku jako istocie posiadającej płeć. Ciekawą kwestią jest to, czy gatunek postczłowieka będzie potrzebował rozróżnienia na płeć żeńską i męską, czy w zamian odejdzie od tradycji swoich przodków i pokieruje rozwój swojej formy w stronę androginii i niebinarności? Możemy się tego tylko domyślać, jednak biorąc pod uwagę historię przemian społecznych i rozwój technologii era transhumanizmu przynieść może jeszcze większą wolność w doborze odpowiedniej dla jednostki formy, kreującej jej tożsamość. Odejście od tradycyjnego modelu człowieka może zapoczątkować kolejną rewolucję kulturową, tym razem prowadzącą do uwolnienia go z jego biologicznej formy. Chcę wierzyć, że w czasach post-ludzi to nie ciało będzie formowało umysł, ale umysł nada formę ciału (i to nie jedną).

Innowacje biotechnologiczne

Rozpatrując perspektywy pojęcia płci w czasach transhumanistycznych, należy wziąć pod uwagę rozwój biotechnologii i medycyny. Nowa wiedza na temat genetyki oraz technologii pozwoliła na stworzenie nowych technik bioinżynieryjnych. Metody te używane są w celu usprawnienia rozrodu człowieka. Podane poniżej techniki pozwalają odseparować proces rozmnażania od płciowości. W połączeniu mogą stworzyć złożony system rozrodu pozaustrojowego bez udziału ciała kobiety, co pozwoliłoby na uniezależnienie powstawania nowych osobników od formy cielesnej dawców materiału genetycznego.

Podstawową i absolutnie rewolucyjną metodą jest pozaustrojowe zapłodnienie in-vitro. Pierwsza skuteczna próba zapłodnienia komórki jajowej poza ciałem kobiety odbyła się pod koniec lat 70. XX wieku. Zapoczątkowało to czasy skuteczniejszej walki z niepłodnością oraz zwiększyło szanse na posiadanie dzieci wśród par. Metoda ta wymaga pobrania więcej niż jednej komórki jajowej z organizmu dawcy, zapładnia się wszystkie i obserwuje, które z nich rozwijają się najlepiej. Podobnie samo nasienie jest poddawane selekcji w celu wybrania najzdrowszych plemników. Dzięki kilkustopniowej selekcji embrionów wzrasta szansa na urodzenie zdrowego dziecka. Metoda zapłodnienia pozaustrojowego umożliwia osobom transseksualnym krioprezerwację i wykorzystanie ich komórek rozrodczych do stworzenia zygoty. W przypadku trans-kobiet pobierane jest nasienie z jąder, a u trans-mężczyzn komórki jajowe. Jest to potrzebne, gdyż niektóre osoby transpłciowe decydują się na operację częściowej lub zupełnej korekty płci, podczas której usuwane są gonady. Zapłodnienie in-vitro daje takim osobom możliwość posiadania własnych dzieci.

W przypadkach, kiedy osoby starające się o dziecko nie mogą mieć zaimplantowanego embrionu w swoim ciele (np. z powodu choroby lub braku macicy) zapłodnienie pozaustrojowe umożliwia wszczepienie zarodka osobie trzeciej, czyli surogatce. Zarodek jest wtedy biologicznie zgodny z dawcami gamet, jednak jego dojrzewanie odbywa się w organizmie surogatki.

W 2017 grupa naukowców przy Szpitalu Dziecięcym w Filadelfii przez cztery tygodnie utrzymała przy życiu płód owcy w sztucznym worku owodniowym imitującym łono. Urządzenie było specjalnie skonstruowane tak, żeby zapewnić odpowiednie warunki dla rozwoju płodu; wymianę gazów, substancji odżywczych i zbędnych produktów przemiany materii. Większy sukces odniosła grupa badaczy z Weizmann Institute of Science w Izraelu, którzy wyhodowali myszy całkowicie w poza organizmem matki. Sztuczne łono mogłoby znaleźć zastosowanie w ratowaniu życia ludzkich dzieci w okresie prenatalnym, ale także do stworzenia środowiska do rozwoju zarodków poza organizmem człowieka. Jest to zgodne z wyobrażeniami Aldousa Huxleya, który w swojej powieści „Nowy, wspaniały świat” opisywał proces tworzenia nowych osobników ludzkich poprzez chemicznie aranżowane zapładnianie komórek (designer babies) w tubach testowych a następnie wysyłanie ich do „wylęgarni”.

W kontekście transhumanizmu takie rozwiązania umożliwiają odejście od twardego rozgraniczenia i przypisania osobnikowi danej płci. W perspektywie rozmnażania odbywającego się poza organizmem człowieka, zaniknie potrzeba identyfikacji z konkretną płcią, bo przystosowanie organizmu do rozwoju zarodka przestanie być istotną cechą konieczną do przetrwania gatunku.

Digitalizacja człowieka i cyborgi

Kiedy myślimy o człowieku ery transhumanizmu wyobrażamy sobie hipotetyczne możliwości usprawniania jego biologicznego ciała. Możemy również wyobrazić sobie, że technologia i wiedza o ludzkim umyśle stanie się na tyle zaawansowana i dokładna, że umożliwi nam odseparowanie umysłu od ciała i zgranie go do postaci cyfrowej, stworzenie „mindware’u” jak to miało miejsce w filmie „Transcendencja” (Rothblatt, 2013). Co by się stało z postrzeganiem naszej tożsamości, gdyby nasze umysły mogły istnieć niezależnie od biologicznej, naturalnej formy fizycznej? Czy nadal chcielibyśmy utożsamiać siebie z przedstawicielami konkretnej płci? Niezależnie od tego jak zechcemy odpowiedzieć na to pytanie, możemy domyślać się, że w wypadku udanego transferu umysłu do świata cyfrowego, to czy i jaką fizyczną formę chcielibyśmy przybrać byłoby w pełni dowolne. W świecie, w którym nie obowiązuje dyktat tradycyjnych ról płciowych, w którym rozmnażanie i przetrwanie gatunku nie zależy od ograniczeń biologicznego ciała, a umysł nie jest związany z jednym organizmem, można eksplorować całe spektrum tożsamości płciowych. Możliwe, że człowiek przyszłości przyjmie postać androginiczną, łącząc w sobie cechy zarówno kobiece jak i męskie, ale możliwe też, że neutralność płciowa nie będzie wynikała z  tożsamości osób a jedynie z inkluzywnego języka, który posługiwać się będzie neutralnymi zaimkami (Odrowąż-Coates, 2015).

W erze posthumanistycznej dualizm natury i kultury zostaje odrzucony; granica między technologią i żywym organizmem zostaje zatarta. Maszyny są wolne od kategorii płci. Donna Haraway twierdzi, że postępująca cyborgizacja skutkująca powstaniem nowego gatunku zmieni dotychczasowe postrzeganie norm, a płeć zostanie wyeliminowana w życiu społecznym. Cyborg nie posiada cech fizycznych ani psychicznych przypisanych danej płci, raczej istnieje poza nią i nie jest uwikłany w polarne (kobiece lub męskie) role społeczne. Mit cyborga nie ma początku w dychotomii płci, organizm cybernetyczny nie wyłania się ani z kobiety, ani z mężczyzny. Cyborg to fuzja człowieka z maszyną wolna od ograniczeń płci (Majewska, 2003).

Gender Identification - Male, Female, Cyborg @ That Awesome Shirt! | Cyborg male, Cyborg, Female cyborg
Tożsamość płciowa cyborga wykracza poza tradycyjne rozumienie płci; nie jest ani kobieca, ani męska

Podsumowanie

Płeć wydaje się być konceptem zmierzającym do wymarcia. W obliczu przemian społecznych postulujących równość w różnorodności i negujących determinizm biologiczny, zanika potrzeba stawiania granicy między tym co żeńskie i tym co męskie, role płci przenikają się dążąc do eliminacji stereotypowych, tradycyjnych modeli kobiety i mężczyzny. Dopuszczenie do głosu osób transpłciowych zliberalizowało stosunek do naszego biologicznego ciała, wskazując na możliwość dostosowania jego formy tak, aby odpowiadała naszym potrzebom. Transgenderyzm uwolnił myślenie o ciele jako czymś, co narzuca określony sposób bycia w świecie. Pojawienie się ruchów walczących o prawa mniejszości seksualnych wprowadziło do słowników pojęcia, które umożliwiają wyjście ze strefy heteronormatywnego systemu i wkroczenie w świat różnorodności tożsamości i ekspresji płciowych.

Innowacje biotechnologiczne urzeczywistniły transhumanistyczne wizje o uwolnieniu biologicznego ciała od reprodukcji. Gatunek post-człowieka nie musi mierzyć się z ograniczeniami anatomicznymi w kwestii rozmnażania, bo istnieją technologie pozwalające na pozaustrojową hodowlę nowych organizmów. Gdy nie ma potrzeby na rozróżnienie kobiet i mężczyzn, a tradycyjny model rodziny odchodzi do lamusa, dlaczego mielibyśmy upierać się przy przypisywaniu jednostkom jednej, niezmiennej formy na całe życie?

Źródła:

Aguilera-Castrejon, A., Oldak, B., Shani, T. et al.(2021). Ex utero mouse embryogenesis from pre-gastrulation to late organogenesisNature 593,119–124. https://doi.org/10.1038/s41586-021-03416-3

Rothblatt, M.,(2013).Mind is Deeper Than Matter. Transgenderism, Transhumanism, and the Freedom of Form. The Transhumanist Reader: Classical and Contemporary Essays on the Science, Technology, and Philosophy of the Human Future, https://doi.org/10.1002/9781118555927.ch31

Odrowąż-Coates, A. (2015). Is gender neutrality a post-human phenomenon? The concept of ‘gender neutral’ in Swedish education.

Majewska, E. (2003). Donna Haraway Manifest Cyborgów. Przegląd Filozoficzno-Literacki 1(3).

Rewolucja seksualna

On the History of the Artificial Womb

 


2 komentarze

  1. Super wpis! Poruszyłaś wiele bardzo ważnych tematów. Mam nadzieję, że kiedyś dojdziemy do momentu, w którym sztuczne łono będzie łatwo dostępne, dzięki czemu macierzyństwo nie będzie narzucane na kobiety jak sens ich istnienia.

    • Dzięki! Uważam, że trafnie zauważyłaś problem społeczno-kulturowy, jakim jest oczekiwanie od kobiet, że kiedyś będą biologicznymi matkami. Dodatkowo wydaje mi się, że sztuczne łono byłoby fajną alternatywą dla roli surogatki, ponieważ często kobiety, które rodzą dzieci dla innych par przywiązują się emocjonalnie do dziecka i oddanie go biologicznym rodzicom jest dla nich traumatycznym doświadczeniem. Pod tym względem sztuczne łono wydaje mi się bardziej etyczne.

Leave a comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Najnowsze komentarze