Home » Uncategorized » Filozofia doskonałości – perfekcjonizm w ujęciu historiozoficznym

Filozofia doskonałości – perfekcjonizm w ujęciu historiozoficznym

Spread the love

   Perfekcjonizm stanowi nurt w filozofii mający na celu wskazanie doskonałego sposobu życia. Światłe postulaty mające na celu stworzenie zbioru zasad mających na celu poprawienie życia jednostki kształtują nieraz całe systemy polityczne które aspirują do regulowania każdego aspektu naszej egzystencji. Perfekcjoniści postulują, że ich „przepis na życie” jest oderwany od subiektywnych poglądów oraz religii. Nie jest to jednak zabieg jednoznacznie udany; te postulaty perfekcjonistów, które rzeczywiście nie są nacechowane ideowo, są na tyle ogólne oraz niejasne, że nie mogą zostać zastosowane w praktyce, bez dodania do nich subiektywnego poglądu poszczególnych jednostek. Każde ich doprecyzowanie musi wiązać się z przyjęciem określonego zestawu przekonań etycznych.

    Filozofia perfekcjonizmu jako stały element życia człowieka

   Od zarania dziejów ludzie zastanawiali się nad tym, jak powinno wyglądać ich życie. Odpowiedź na to, co powinniśmy osiągnąć, kim powinniśmy być bądź jak się zachowywać kształtowała nie tylko jednostki, lecz całe społeczeństwa i cywilizacje. Odpowiedź na pytanie, jak wygląda „dobre życie” ma fundamentalne znaczenie, zwłaszcza z perspektywy tego, kim jesteśmy. Wiedząc, czym jest to „dobre życie” mimowolnie będziemy bądź to dążyć do tego, żeby je osiągnąć, bądź to porównywać naszą sytuację do tego, jak je sobie wyobrażamy. To, jak powinno wyglądać życie ludzkie, nie jest jedynie problemem jednostki. Nasze oczekiwania względem życia oraz nasze aspiracje są w dużej mierze zależne od tego, jak zostaliśmy ukształtowani przez nasze otoczenie. Osoba urodzona w Polsce będzie miała radykalnie odmienne poglądy na to, jak powinno wyglądać jej życie od mieszkańca Chin bądź Arabii Saudyjskiej. Żeby znaleźć różnice w poglądzie na to, jak powinno wyglądać dobre życie, nie trzeba sięgać do przykładów z innych państw. Znaczące różnice pojawią się wśród mieszkańców jednego kraju bądź nawet jednego miasta.

   Przy określeniu tego, czym jest dobre życie nie można zapomnieć o tym, jaki odpowiedź na to pytanie ma wpływ na dynamikę władzy. Nie bez przyczyny większość systemów politycznych kojarzona jest z określonym stylem życia, w którym to realizacja centralnych dla danej ideologii wartości idzie w parze z rozumieniem „dobrego życia”. Przykłady takiego podejścia do losu ludzkiego są widoczne już w filozofii antycznej: Platon w “Państwie”, obok stworzenia nowego systemu politycznego, postuluje również stworzenie nowego człowieka, który będzie w tym systemie żył. Człowiek ten będzie żył według wartości uznanych za Platona za dobre, a co za tym idzie, miarą tego, czy jego życie jest dobre, będzie realizacja tych wartości. Podobnie w kulturze Dalekiego Wschodu człowiek żyjący podług ideologii konfucjańskiej nie będzie jedynie biernym uczestnikiem konfucjańskiego społeczeństwa, ale będzie przestrzegał fundamentalnych wartości zgodnych z tym światopoglądem; na przykład będzie cenił relacje rodzinne i działał zgodnie z hierarchią niebios. O mocy tego typu preskryptywnych stwierdzeń dotyczących natury ludzkiej świadczy to, że stworzenie nowego człowieka poprzez przedefiniowanie wartości, do których powinien on dążyć w życiu. Stało się również praktyką stosowaną w państwach totalitarnych. Nie tylko filozofowie starają się powiedzieć nam, według jakich wartości mamy żyć. Tworzenie tego typu narracji stało się udziałem polityków bądź przywódców duchowych. Tworzenie systemów zasad, którymi mielibyśmy się kierować, chcąc dobrze żyć, zostało również przejęte w celach komercyjnych. Przykładem może być tu duńska idea Hygge bądź japońskie Ikigai.

   Perfekcjonizm w filozofii – podstawowe pojęcia

   Perfekcjonizm, w skrócie, stanowi jeden z nurtów filozoficznych mających na celu odpowiedź na wskazane we wstępie pytanie to to, jak mamy żyć. Odpowiedź na to pytanie jest zogniskowana na zagadnieniu tego, co w życiu człowieka stanowi najwyższą moralną wartość. W myśl definicji Encyklopedii PWN jest to stanowisko w etyce normatywnej uznające za najwyższą wartość moralną doskonałość osobistą (perfekcjonizm indywidualny) lub całej zbiorowości (perfekcjonizm kolektywny), a dążenie do jej osiągnięcia za wyznacznik moralnego postępowania.

   Należy w tym miejscu podkreślić, ze filozoficzne rozumienie słowa perfekcjonizm odbiega od jego potocznego znaczenia. Na co dzień perfekcjonizm kojarzy nam się ze szkodliwą wręcz chęcią poprawy, dopięcia wszystkiego co robimy na ostatni guzik. Mimo, że zakresy znaczeniowe tego słowa w kontekście filozoficznym oraz potocznym są odmienne, dzielą one kilka podobieństw. Podkreślenia wymaga to, że perfekcja jest wartością nieosiągalną. Mimo prób jesteśmy w stanie się jedynie do niej zbliżyć. Ponadto, to co nazwiemy perfekcją, również różni się w zależności od wyznawanych przez nas wartości oraz od naszych przekonań.

   Zwolennicy perfekcjonizmu wskazują, że ten nurt filozoficzny jest obecny w naszej filozofii praktycznie od jej początku. Już w starożytnej Grecji postulat dążenia do eudajmonii, czyli, zależnie od tłumaczenia, stan zadowolenia ze swojego życia lub też jego doskonałości, nosił znamiona filozofii perfekcjonistycznej. Tym samym filozofowie tacy jak Sokrates czy Arystoteles, postulując, że dążenie do tej wartości jest kluczowe, stworzyli podwaliny dla tej myśli filozoficznej. W ten sposób ujęte podejście do perfekcjonizmu filozoficznego jest tak szerokie, że trudne do zastosowania. Wskazuje się, że elementy perfekcjonizmu są widoczne w większości systemów filozoficznych postulujących że człowiek powinien żyć, bądź postępować w określony sposób. Według niektórych źródeł wątki perfekcjonistyczne obecne są zarówno w dziełach Immanuela Kanta, jak i Karola Marksa czy Fryderyka Nietzschego. Można więc zauważyć, że idee perfekcjonistyczne są przypisywane całemu szeregowi autorów, których poglądy bardzo często diametralnie się od siebie różnią. Po części zasadnym jest więc zarzut, że filozofie te są afiliowane z perfekcjonizmem w celu podwyższenia jego statusu w filozofii. Przykładem może być posłużenie się twierdzeniem Fryderyka Nietzschego z książki Wola Mocy, że człowiek powinien dążyć do tego, żeby jego życie było piękne.

   Kluczowym zagadnieniem będzie zatem to, czym ta moralna doskonałość osobista jest. W celu odpowiedzi na to pytanie perfekcjoniści tworzą swój system etyczny oraz deontologiczny. Jednym z jego podstawowych założeń jest próba oderwania go od wspomnianych we wstępie do tego wpisu połączeń z subiektywnymi wartościami związanymi z normami społecznymi bądź poglądami religijnymi. Tak więc celem perfekcjonistów będzie takie określenie wartości docelowych życia ludzkiego, żeby były one jak najbardziej uniwersalne. Podkreślić należy, że teorie perfekcjonistyczne wywodzą się z konsekwencjonalizmu: o wartości moralnej danego czynu decyduje to, jaki odniesie on skutek. Perfekcjoniści będą co do zasady dążyli do osiągnięcia doskonałości rozumianej jako uzyskanie najwyższej jakości bytu psychicznego, fizycznego lub duchowego

   Wartości te będą jednak skupione głównie na rozwoju natury ludzkiej. Co za tym idzie, w myśli perfekcjonistycznej można wskazać określić następujące podziały:

Perfekcjonizm egoistyczny bądź nieegoistyczny – Skupienie się na wewnętrznym rozwoju człowieka w filozofii perfekcjonistycznej może przebiegać na dwa sposoby. Zwolennicy egoistycznego perfekcjonizmu wskazuje, ze najważniejszym wewnętrzny i moralny rozwój jednostki, która powinna do niego dążyć – w skrajnych przypadkach nie zważając na dobro innych. Perfekcjonizm nieegoistyczny zakłada, że wpływ na wartość życia jednostek ma również to, w jaki sposób wchodzą one w interakcję z innymi. Rozróżnienie to ma również na celu określenie, czy doskonałość, do której powinniśmy dążyć, stanowi wartość zależną od nas samych, czy też jest wartością niezależną od naszych poglądów.

Perfekcjonizm etyczny bądź polityczny – filozofowie zajmujący się perfekcjonizmem są aktywni głównie w dwóch sferach filozofii. Perfekcjonizm etyczny skupia się głównie na formułowaniu postulatów dotyczących tego, w jaki sposób powinna funkcjonować jednostka. Perfekcjoniści polityczni zainteresowani są funkcjonowaniem społeczeństw bądź państw oraz tworzeniem systemów mających zastosowanie w praktyce przy kierowaniu państwem. Wskazuje się, że państwa w filozofii perfekcjonistycznej powinny wspierać obywateli w dążeniu do osiągnięcia doskonałości.

   Perfekcjonizm a utylitaryzm

   Ważnym okresem w historii myśli perfekcjonistycznej był spór zwolenników tej szkoły ze zwolennikami utylitaryzmu. Dotyczył on poglądów na funkcjonowanie państwa. Głównym problemem teorii perfekcjonistycznych była trudność współpracy między jednostkami skupionymi głównie na własnym rozwoju. Utylitarny postulat utożsamienia dobra z użytecznością spowodowała, że działania poszczególnych jednostek będą oceniane zwłaszcza z perspektywy tego, jak użyteczne były dla zbiorowości.

  Ważnym zarzutem wobec perfekcjonistów była również niedemokratyczność systemów politycznych przez nich proponowanych. Jak wskazano wyżej, państwo w systemie perfekcjonistycznym ma dbać o to, żeby jego obywatele realizowali wartości moralne postulowane przez perfekcjonizm; co za tym idzie, systemy te umożliwiały daleko idącą ingerencję państwa w wolność jednostki. Zakładając, że w danej społeczności udało się określić to, co stanowi moralną doskonałość człowieka, zasadnym jest ukształtowanie ustroju państwa tak, aby wymuszał on realizację tych wartości. 

   Krytyka perfekcjonizmu

   Według mnie, wskazane wyżej wątpliwości podnoszone przez utylitarystów są słuszne. Ideologia perfekcjonistyczna nie może stanowić fundamentu państwa opartego na wolności, jako że postulatem tego ruchu filozoficznego jest dążenie do jasno określonego zestawu wartości, który w praktyce tylko z nazwy pozbawiony jest zabarwienia ideologicznego. Wartości proponowane przez perfekcjonistów są na tyle szerokie i nieostre, że żeby dostosować je do sytuacji życia codziennego, konieczne jest ich dalsze określenie – już za sprawą naszych subiektywnych przekonań. Tym samym dużą popularnością cieszył się perfekcjonizm chrześcijański. Możliwe według tej filozofii uznanie, że to właśnie chrześcijańskie bądź inne religijne wartości stanowią o moralnej doskonałości człowieka sprawia, że w społeczeństwie perfekcjonistycznym nie ma miejsca na odstępstwo od ogólnie przyjętej normy tego czym jest „dobre życie”.

   Filozofia perfekcjonistyczna może znaleźć zastosowanie w związku z rozwojem transhumanizmu. Technologiczne usprawnienie człowieka ma na celu przybliżenie go do doskonałości. Przyjmując za podstawę ideologię transhumanistyczną możemy, opierając się na perfekcjonizmie postanowić, że nic nie może stanąć nam na drodze ku poprawie nas samych, ponieważ  o tym, czy nasze starania są moralnie dobre zadecyduje ich efekt. Transhumanistom łatwo również zdefiniować jest człowieka perfekcyjnego. Pavol Dancak wskazuje że takim homo perfectus będzie człowiek pozbawiony swoich biologicznych ograniczeń, używający nanotechnologii, inżynierii genetycznej, psychofarmakologii oraz technik informacyjnych i kognitywnych. Będzie on w stanie przedłużyć swoje życie, z czasem osiągając nieśmiertelność. 

     Będący zwolennikiem perfekcjonizmu transhumanista będzie się zatem starał za wszelką cenę zostać człowiekiem perfekcyjnym, ze względu na to, że sam fakt zostania nim stanowił będzie wartość samą w sobie. Podobnie społeczeństwo podzielające zarówno wartości transhumanistyczne jak i perfekcjonistyczne będzie za wszelką cenę dążyło do przekształcenia się w społeczeństwo ludzi perfekcyjnych. Społeczeństwo to nie będzie jednak tolerowało sprzeciwu, ze względu na to, że jego konsekwencją będzie oddalenie się od uznawanej za moralnie dobrą wartości jaką jest ewolucja w kierunku człowieka perfekcyjnego. Trudno jest zatem mówić o wyborze drogi transhumanistycznej, w sytuacji w której wybranie jakiejkolwiek innej opcji jest moralnie złe. Mimo że zarówno podejmując autonomiczną decyzję o usprawnieniu swojego ciała oraz będąc do niej zmuszonym finalnie staniemy się perfekcyjni, według mnie możliwość autonomicznego podjęcia decyzji o poprawie własnej osoby stanowi wartość samą w sobie. 

Cytowane prace:

    1.  Dorsey D. (1993) Three Arguments for Perfectionism – Forthcoming in Noˆus s. 4;

    2. Encyklopedia pwn hasło: perfekcjonizm;

    3. Nietzsche F. (2015) Wola mocy, s. 15;

    4. Tirosh – Samuelson H. (2018) In Pursuit of Perfection: The Misguided Transhumanist Vision;

    5. Duncak P. (2017) Homo Perfectus versus Educatio: Philosophical Reflections on Transhumanism and Education, Studia Pedagogica Ignatiana, tom 20, s.59;
    6. Wall S. (2021), Perfectionism in Moral and Political Philosophy, The Stanford Encyclopedia of Philosophy red. Edward N. Zalta,  link: <https://plato.stanford.edu/archives/fall2021/entries/perfectionism-moral/> [dostęp: 27.10.2022 r.];


Jeden komentarz

  1. Perfekcjonizm w tym tekście został mocno skrytykowany, więc w swoim komentarzu spróbuję go nieco dowartościować. Sądzę, że koncepcja ta opiera się na całkiem zdroworozsądkowych intuicjach. Nie ulega wątpliwości, że ludzie oraz inne istoty żywe dążą do tego, żeby było im przede wszystkim dobrze. Każde “dobrze” natomiast ma swoje “lepiej” i również nie wydaje mi się kontrowersyjne przypuszczenie, że wiele podmiotów będzie chciało zmierzać ku temu “lepiej”. Ostatnim “lepiej” jest doskonałość, która pełni funkcję horyzontu naszych etycznych starań. Jeżeli zgodzimy się, że pragnienie ulepszania siebie i swoich warunków życia w różnej formie jest powszechnie występującą tendencją, perfekcjonizm mógłby okazać się użyteczną teorią, w ramach której dyskutowane byłyby pytania takie jak: czym jest doskonałość dla jednostki, dla społeczeństwa i dla gatunku? Kiedy należy zrezygnować z dążenia do doskonałości? Jak i po co te dążenia regulować? Itp.

    To są pytania, które towarzyszą ludziom w najbardziej prozaicznych sytuacjach. Np. rodzic, który wychowuje dziecko i chce dla niego jak najlepiej, jest naturalnie filozoficznym perfekcjonistą. Doskonałość niekoniecznie musi oznaczać narzucone z zewnątrz formy perfekcji. To może być zestaw cnót, które pozwalają nam świadomie podejmować takie wybory życiowe, które najskuteczniej prowadzą nas ku temu, co uznajemy za dobre, piękne i prawdziwe.

Leave a comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Najnowsze komentarze